Nepal-India-China Diplomacy 2026

भारतीय भाजपा र कांग्रेसका शीर्ष नेताहरू काठमाडौँको विशेष कन्क्लेभमा सहभागी हुने घोषणा गरिएको छ, जहाँ नेपाल–भारत सम्बन्ध, क्षेत्रीय राजनीति र आर्थिक सहकार्यबारे छलफल हुनेछ। कार्यक्रममा परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालसहित नेपाली नेताहरूले पनि विचार राख्नेछन्।

भारतीय सेनाध्यक्ष जनरल धीरज सेठ चारदिने औपचारिक भ्रमणका लागि काठमाडौँ आइपुगेका छन्। भ्रमणमा उनले राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलबाट नेपाली सेनाको मानार्थ महारथी पदवी ग्रहण गर्ने र प्रधानमन्त्री तथा प्रधानसेनापतिसँग भेट गर्ने कार्यक्रम छ।

नेपाल सरकार र संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०२८ देखि २०३२ सम्मका लागि दिगो विकास सहकार्य रूपरेखा तयार गर्ने प्रक्रिया औपचारिक रूपमा सुरु गरेका छन् जसले नेपालको आगामी विकास आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नेछ।

नेपाल सरकारले पश्चिम एसियाको द्वन्द्व वार्ता र कूटनीतिबाट समाधान गर्नुपर्नेमा जोड दिंदै अन्तर्राष्ट्रिय प्रयासलाई समर्थन गरेको छ। सोही क्रममा दक्षिणपूर्वी एसियाबाट ८६० जना नेपाली उद्धार भएका र भारतमा कार्गो रेल सेवा सञ्चालनमा आएको जानकारी दिइएको छ।

नेकपा (एमाले) का नेता ठाकुर गैरेले नेपालको कूटनीतिक सञ्चालन र सरकारको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनले प्रधानमन्त्री र परराष्ट्र मन्त्रालय कूटनीतिक अवस्थाबारे बेखबर देखिएको र संसद् र नागरिकमा अन्योल बढेको बताएका छन्।

फिलिपिन्सका अवैतनिक महावाणिज्यदूत सुरज वैद्य अनररी कन्सुलर कर्प्स नेपालको डिनमा निर्वाचित भएका छन् र विदेशी लगानी भित्र्याउने, पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने तथा आर्थिक कूटनीति सुदृढ गर्ने प्राथमिकता लिएका छन्।

नेपाल र चीनबीच १६०० वर्ष पुरानो सांस्कृतिक र कूटनीतिक सम्बन्धलाई दिर्घकालीन साझेदारीमा रूपान्तरण गर्दै चीनले नेपाललाई भूजडित राष्ट्र बनाउन सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। नेपालले चीनसँग व्यापार घाटा न्यूनीकरणका लागि कृषि निर्यात र पूर्वाधारमा सहकार्य विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको भारत र चीन भ्रमणले सांकेतिक भेटघाटभन्दा स्पष्ट कार्यसूची र मापनयोग्य फलोअपसहितको कूटनीति आवश्यकताको पाठ प्रस्तुत गर्‍यो।

पूर्वराजदूत दीपकुमार उपाध्यायले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको कूटनीतिक प्रोटोकल, मर्यादा र मौनतालाई सकारात्मक मूल्यांकन गरे। भारत र चीनसँगको सम्बन्धलाई राष्ट्रिय हितका आधारमा परिपक्व र विवेकपूर्ण कूटनीति आवश्यक रहेको बताइएको छ।

आबुधावीमा सम्पन्न 'नेपाल–युएई आर्थिक साझेदारी' कार्यक्रममा नेपाललाई व्यापार, लगानी, पर्यटन र प्रविधि क्षेत्रमा लगानीको गन्तव्यका रूपमा प्रवर्द्धन गर्ने पहल गरियो।

नेपालको विदेश नीति 'व्यावहारिक आदर्शवाद'मा रूपान्तरण हुँदै आर्थिक विकास, तटस्थता र क्षेत्रीय शान्तिको माध्यमबाट राष्ट्रिय हित अगाडि बढाउने योजना बनाइएको छ।

नेपालले सन् २०२५ सम्म ३५९१ मेगावाट जलविद्युत् क्षमता हासिल गरी ऊर्जा निर्यातक बन्ने लक्ष्य राखेको छ। भारतले अक्टोबर २०२५ सम्म १०९०.९ मेगावाट बिजुली खरिद गर्ने सम्झौता गरेको छ, ऊर्जा कूटनीतिमा थप बलियो प्रभाव पर्न सक्ने अनुमान छ।

नेपालले अमेरिकी दबाव र चिनियाँ मागबीच रणनीतिक स्थिरता कायम गर्दै तिब्बती शरणार्थीहरूको अधिकार र सीमा मुद्दामा सन्तुलित कूटनीति अपनाइरहेको छ।

एशियाली विकास बैंकका अध्यक्ष मासातो कान्डाले नेपालको आर्थिक रूपान्तरण, रोजगारी सिर्जना र लगानी अभिवृद्धिमा द्विपक्षीय सहकार्य सुदृढ गर्ने १६.५ मिलियन अमेरिकी डलर ऋण सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले गैरआवासीय नेपाली नागरिकताको व्यावहारिक प्रयोगमा ल्याउन कानुनी र प्रशासनिक अड्चन हटाउँदै सरकार गम्भीरतापूर्वक कार्य गरिरहेको बताए।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले रुसी सेनामा १३१ नेपालीको मृत्यु, ९५ जना बेपत्ता र ९ जना युक्रेनमा बन्दी रहेका जानकारी दिएका छन्। सरकारले आर्थिक कूटनीति र राष्ट्रिय ब्राण्ड प्रवर्द्धनमा जोड दिने योजना बनाएको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारले नेपाल-भारत-चीन सम्बन्धलाई केन्द्रमा राख्दै विदेशी लगानी र कूटनीतिक संस्थाको सुधारमा जोड दिँदै परराष्ट्र नीति सततता र नयाँ शैलीमार्फत अघि बढाइरहेको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी सभापति बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारले १०० दिन पूरा गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा उतारचढाव अनुभव गर्यो। नेपाल-भारत सीमा विवाद बढेसँगै कूटनीतिक चुनौती र नयाँ संवाद प्रयास देखिएका छन्।

नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध सुदृढ पार्न राजनीतिक दलको सहकार्य, बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभलाई जोड, साझा मञ्च र युवा मैत्री सम्बन्ध विकास गर्ने चार बुँदे प्रस्ताव राखेका छन्। यसले द्विपक्षीय कूटनीति र विकास रणनीतिमा नवीन आयाम थप्ने अपेक्षा गरिएको छ।

पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले नेपाललाई भू-जडित मुलुक बनाउन बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ योजना तीव्र पार्नुपर्ने र चीनसँगको आर्थिक साझेदारी प्रगाढ बनाउन जोड दिएका छन्। उनले चीनको कम्युनिस्ट पार्टीको अनुभव नेपालका लागि अनुकरणीय रहेको बताएका छन्।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले नयाँ सरकारले सन्तुलित द्विपक्षीय सम्बन्ध र आर्थिक कूटनीतिका माध्यमबाट लगानी आकर्षण, डिजिटल अर्थतन्त्र र कूटनीतिक संस्थाहरु सशक्त पार्ने लक्ष्य राखेको बताए।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले वर्तमान सरकारले सन्तुलित द्विपक्षीय सम्बन्ध र आर्थिक कूटनीतिमा जोड दिँदै नेपालका विभिन्न देशसँग सम्बन्ध सुदृढ गर्ने काम गरिरहेको बताएका छन्। उनले भारत र चीन भ्रमणमा पूर्वाधार, व्यापार, कनेक्टिभिटी, र लगानी विस्तारका विषयमा बहुमुखी छलफल गरेको जानकारी दिएका छन्।

चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले नेपाल र चीनको भविष्य युवाको हातमा रहेको बताए र युवा सशक्तीकरणमार्फत बलियो रणनीतिक साझेदारी निर्माणको आवश्यकता औंल्याए। यसले दुवै देशबीच दीर्घकालीन सम्बन्धका लागि युवाको भूमिका बलियो बनाउने अपेक्षा गरेको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले कूटनीतिले आर्थिक रूपान्तरणमा प्रत्यक्ष योगदान दिनुपर्नेमा जोड दिएका छन् र सरकारले परिणाममुखी विकास कूटनीतिमा विशेष महत्व दिएको छ। यसले नेपालका आर्थिक र प्रविधि साझेदारी तथा बजार पहुँचमा नियोगहरूको उन्मुखता बढाउने अपेक्षा राखिएको छ।

नेपालले सक्रिय गैर-संलग्न र स्मार्ट छिमेकी नीति अपनाउँदै भारत, चीन, अमेरिका लगायतसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै आफ्नो रणनीतिक सार्वभौमिकता संरक्षण गरिरहेको छ।

नेपाल र चीनको सिचाङ स्वायत्त क्षेत्रबीच ल्हासामा लगानी, व्यापार र पर्यटन विस्तारका अवसरबारे छलफल भएको छ। सिचाङले नेपाली महावाणिज्यदूतावासलाई पूर्ण सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले परम्परागत शक्ति केन्द्रित कूटनीतिक सट्टा विकास कूटनीतिलाई प्राथमिकता दिन प्रस्ताव राख्यो जसमा राष्ट्रिय सार्वभौमिकता, आर्थिक समृद्धि र भारत-चीनसँग सन्तुलित सम्बन्ध समावेश छ।

चीनले नेपाललाई 'टाढाको आफन्त भन्दा नजिकको छिमेकी राम्रो' सन्देश दिएको छ र अमेरिकाको बढ्दो गतिविधिप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको छ। यो सन्देश परराष्ट्रमन्त्री खनालको चीन भ्रमणका क्रममा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले दिएका थिए।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको चीन भ्रमणमा नेपाल-चीनले चार प्राथमिक क्षेत्रमा समझदारी गरेको छ: कनेक्टिभिटी, ऊर्जा सहकार्य, व्यापार र लगानी, तथा जनसम्पर्क। यसले बेल्ट एण्ड रोड पहल अन्तर्गत सम्बन्ध सुदृढ हुनेछ।

नेपालले भारत र चीनबीच जारी सीमा र भूराजनीतिक तनावबीच सन्तुलित कूटनीति गर्दै आफ्नो सार्वभौमिकता सुनिश्चित गर्न प्रयास गरिरहेको छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहका सीमा मामिलाका वक्तव्यहरूले नेपाल-भारत सम्बन्धमा प्रभाव पारेका छन्।

म्याड्रिडमा नेपाल र स्पेनबीच व्यापार र लगानी सहकार्य अभिवृद्धिका लागि नेपाल-स्पेन बिजनेस फोरम २०२६ सम्पन्न भयो। फोरममा नेपाली वस्त्र र गहनाको स्पेनी बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक प्रस्तुति गरिएको थियो।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको चीन भ्रमणले नेपाल-चीन सम्बन्धमा व्यावहारिक कूटनीतिको उचाइ पुगेको छ। नेपालले चीनको आर्थिक र भौगोलिक कनेक्टिभिटीमा जोड दिंदै परियोजनाको आर्थिक उपयुक्ततामा प्राथमिकता दिने जनाएको छ।

नेपालले भारत, चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका र रुसको प्रतिस्पर्धात्मक प्रभावबीच आफ्नो सार्वभौमिकता र सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्न कार्यरत छ। नेपाललाई क्षेत्रीय स्थिरता र भूराजनीतिक सन्तुलनका लागि महत्वपूर्ण ठाँउ मानिएको छ।

राजनीतिक विश्लेषक चन्द्रदेव भट्टले नेपालको विकास मोडेलले देशलाई बाहिरी विश्व र दाताहरूप्रति परनिर्भर बनाएको बताएका छन्। अमेरिकी सिनियर फेलो हेनरिएटा लेभिनले साना राष्ट्रहरूको एकजुटता आग्रह गरेकी छन्।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले नेपाली चिया निर्यातमा देखिएको अवरोध हटाउन कूटनीतिक पहल रहीरहेको र भारतसँग समाधानका लागि गम्भीर वार्ता भइरहेको जानकारी दिए।

परराष्ट्रमन्त्री खनालको चीन भ्रमण नेपाल-चीन सम्बन्ध विस्तार र सहयोग वृद्धिका लागि फलदायी रह्यो। पूर्वाधार, ऊर्जा, व्यापार, प्रविधि र पर्यटन क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्ने विषयमा छलफल भएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सीमाविद प्रभाकर शर्माले नेपाल-भारत सीमा विवादमा राजनीतिक इच्छाशक्ति र विश्वासयुक्त वातावरण आवश्यक रहेको बताए। उनले कालापानी लगायत क्षेत्रको विषय राजनीतिक र प्राविधिक तहबाट वार्ता गरेर समाधान गर्न सकिने स्पष्ट पारेका छन्।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले चीनका विदेशमन्त्री वाङ यीसँग भेट्दा चीनले नेपालको नयाँ सरकारप्रति संशय व्यक्त गरेको भए पनि सहकार्य गर्न इच्छुक रहेको संकेत गरेको छ। नेपाल र चीन बीच एक चीन नीतिमा दुवै देश प्रतिबद्ध रहेको पुष्टि भएको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले चीन भ्रमणको क्रममा चिनियाँ लगानीकर्तालाई नेपालमा लगानी गर्न आह्वान गरेका छन् र व्यवसायमैत्री वातावरण सिर्जना गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। उनले चिनियाँ जनराजनीतिक परामर्श सम्मेलनका अध्यक्षसँग भेटवार्ता गरेका छन्।

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले नेपालस्थित विदेशी कूटनीतिज्ञसँग भेटवार्ता गर्दै नेपाल-भारत सीमा विवादमा त्रिपक्षीय वार्ताको सम्भावना उल्लेख गरेका छन्। उनको कूटनीतिक अभिव्यक्तिले राष्ट्रिय बहसमा प्रभाव पारेको छ।

नेपाल र भारतबीच भाषा-आधारित कृत्रिम बौद्धिमत्तामा सहकार्यका लागि काठमाडौँ विश्वविद्यालय र भारतको 'भाषिणी' परियोजनाबीच समझदारीपत्र हस्ताक्षर भएको छ। यसले नेपालको भाषागत आवश्यकताअनुसार राष्ट्रिय भाषा-एआई पूर्वाधार विकासका अवसर र चुनौतीहरू ल्याएको छ।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले चीन भ्रमणमा कालापानी, लिम्पियाधुरा र लिपुलेकको विषय चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीसँग उठाएका छन्। चीनले लिपुलेक भारत-नेपाल मामिला भएको बताएको छ र संवादबाट समाधान खोजिने भनिएको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले बेइजिङमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी अन्तर्राष्ट्रिय विभागका प्रमुख लिउ हाईसिङसँग भेटवार्ता गरी द्विपक्षीय सम्बन्ध थप सुदृढ बनाउने विषयमा छलफल गरे। चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले खनालको लागि रात्रिभोज आयोजना गरे।

नेपाल पर्यटन बोर्डले हङकङ अन्तर्राष्ट्रिय ट्राभल एक्स्पोमा नेपालको पर्यटकीय सम्भावनाहरु प्रचार गरेको छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको सांस्कृतिक र साहसिक पर्यटनलाई उचाइ दिने अपेक्षा गरिएको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल चार दिनका लागि बेइजिङ पुगेर नेपाल–चीन सम्बन्ध सुदृढीकरणका लागि छलफल गर्न थाले। चीनका विदेशमन्त्री वाङ यीले उनको स्वागत गरे।

काठमाडौँमा नेपाल र भारतबीच कृत्रिम बौद्धिमत्ता प्रविधिमा सहकार्यका लागि सेमिनार सम्पन्न गरी समझदारी पत्र हस्ताक्षर गरिएको छ। यसले दुवै देशबीच नयाँ प्रविधिमा साझेदारी र उद्योग विकासका अवसरहरू खोल्ने अपेक्षा छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले १४ देखि १७ जूनसम्म चीनको औपचारिक भ्रमण सुरु गरी दुई देशबीच सम्बन्ध मजबुत बनाउन र लगानी प्रवर्द्धनमा छलफल गर्ने भएका छन्।

नेपालले भारतसँग नयाँ कार्यमूलक कूटनीति अपनाउँदै हाइड्रोपावर निर्यात र डिजिटल कनेक्टिविटीमा जोड दिएको छ। यद्यपि, सीमासम्बन्धी विवादले सम्बन्धमा चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले राष्ट्रिय सभामा भारत भ्रमणको बारेमा तीन संयुक्त घोषणा, साझा सुरक्षा चासो र सीमा व्यवस्थापनमा विस्तृत जानकारी दिएका छन्। यिनमा डिजिटल भुक्तानी, स्वास्थ्य-सांस्कृतिक संरचना हस्तान्तरण र भाषा अनुवाद डिजिटल पूर्वाधार सहयोग समावेश छन्।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले नेपाल र भारतबीचको सीमा विवाद कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान गर्ने योजना रहेको बताएका छन्। सीमासम्बन्धी विषयलाई स्पष्ट संयन्त्रमार्फत सम्बोधन गरिनेछ।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले भारत भ्रमणमा विकास सहकार्य, व्यापार, ऊर्जा र सीमा पार अपराध अनुसन्धानमा सहमति गरेका छन्। दुवै पक्षले कानुनी सहयोग सम्झौता कार्यान्वयनलाई स्वागत गरेका छन्।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले नयाँ पुस्ताको नेतृत्वले विगतका गल्तीहरूबाट टाढा रहि भविष्यमुखी नेपाल-भारत सम्बन्ध निर्माणमा जोड दिने बताए। उनले दुबै देशलाई भौगोलिक र सांस्कृतिक सहयात्री पनि घोषणा गरे।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले नेपाल र भारतबीच सम्बन्धलाई नयाँ शिराबाट विस्तार गर्न सरकार तत्पर रहेको बताएका छन्। व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि र सम्पर्क सञ्जालमा सहयोग अपेक्षा गरिएको छ।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशङ्करको निमन्त्रणामा भारत भ्रमणमा गएका छन्। भ्रमणले नेपाल र भारतबीच द्विपक्षीय सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउने विश्वास लिइएको छ।